ادیب‌السلطنه در سایه ابن بابویه: روایت زندگی حسین سمیعی، از دیوان تا فرهنگستان

ابن بابویه، این آرامستان کهن در شهر ری، نه تنها مأمن بزرگان دینی که مدفن سیاست‌مداران و ادیبانی است که تاریخ معاصر ایران را رقم زده‌اند. یکی از برجسته‌ترین این چهره‌ها، حسین سمیعی، ملقب به ادیب‌السلطنه (۱۲۵۵ رشت – ۱۶ بهمن ۱۳۳۲)، دولتمرد، سناتور، نماینده مجلس و ادیب اواخر دوره قاجار و اوائل دوره پهلوی است که وصیت کرد آخرین منزلش، خاک این مکان تاریخی باشد. از وزارت خارجه تا وزیر شدن در دولت مهاجرین سمیعی که تحصیلات خود را نزد عرفا و دانشمندان کرمانشاه چون ابوالفقراء اصفهانی و میرزای سالک آغاز کرده بود، مسیر حرفه‌ای خود را در وزارت خارجه شروع کرد و پس از سال‌ها خدمت، به وزارت داخله منتقل شد. ادیب‌السلطنه از جمله رجال ملیونی بود که در کوران جنگ جهانی اول و اشغال ایران، به قم و سپس کرمانشاه مهاجرت کردند. در دولت موقت مهاجرین که به سرپرستی نظام‌السلطنه تشکیل شد، ادیب‌السلطنه عهده‌دار وزارت داخله شد و پس از آن مدتی را در حلب به سر برد تا سرانجام به ایران بازگشت و به مطالعه در ادبیات پرداخت. بنیان‌گذار ساختارهای نوین دولتی کارنامه سیاسی سمیعی در دوران پهلوی مملو از نقش‌های محوری است: وزارت دادگستری: در سال ۱۳۰۳، در کابینه سردار سپه، وزیر عدلیه شد و نقش مهمی در پیگیری اختیارات قانونی برای اصلاحات در این وزارتخانه داشت. اجباری شدن شناسنامه: یکی از مهم‌ترین اقدامات او در دوران وزارت داخله (۱۳۰۶-۱۳۰۸)، اجباری کردن اخذ شناسنامه برای تمامی ایرانیان بود. با تصویب قانون سجل احوال در مرداد ۱۳۰۷، فرآیند شناسنامه‌دار کردن ملت ایران جنبه الزامی یافت و گامی بزرگ در ایجاد ساختار نوین دولتی و آماری در کشور به شمار آمد. سیاست و ورزش: ادیب‌السلطنه همچنین دو دوره ریاست سازمان تربیت بدنی را برعهده داشت. در دوره دوم ریاست او، ایران رسماً به عضویت کمیته بین‌المللی المپیک درآمد و سنگ بنای کمیته ملی المپیک ایران در سال ۱۳۲۴ مستحکم شد. چهره‌ای از فرهنگ و ادب ایران علایق اصلی ادیب‌السلطنه فراتر از سیاست بود. او که در انشا و خط از سرآمدان زمان خود بود، پس از بازگشت از مهاجرت، به تشکیل انجمن ادبی مبادرت کرد. جایگاه او به عنوان یک چهره فرهنگی، با نقش‌آفرینی در فرهنگستان ایران (فرهنگستان اول) تثبیت شد. او که از بنیان‌گذاران این نهاد مهم بود، ابتدا نایب رئیس و در سال‌های بعد به ریاست آن برگزیده شد و خدمات شایانی در حفظ و تقویت زبان فارسی ارائه داد. سمیعی همچنین دارای تألیفاتی چون رسالۀ جان کلام، رسالۀ دستور زبان فارسی، آرزوی بشر (شعر) و ترجمه تاریخ افغانستان است. پایان راه و وصیت چهار خطی حسین سمیعی در سال ۱۳۲۸ به سناتوری گیلان رسید و تا پایان عمر در این سمت باقی ماند. او در سن ۷۷ سالگی، در اوج فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی، درگذشت. آنچه مسیر پایانی ادیب‌السلطنه را از دیگران متمایز کرد، سادگی و عمق وصیت‌نامه‌اش بود: یک متن مختصر چهار خطی که در سال ۱۳۱۵ نگاشته شده بود. تأکید او این بود که جسدش حتماً در مقبره خانوادگی، واقع در آرامستان ابن بابویه تهران به خاک سپرده شود.

Scroll to Top